Bạn có biết rằng trong cơn sốt thị trường tăng này, hầu hết các operator ZK Rollup đang hoạt động với biên lợi nhuận âm không? Tôi đã đọc mã nguồn của ba dự án layer2 hàng đầu trong tuần này, và phát hiện một sự thật đáng ngại: chi phí chứng minh ZK đang vượt xa doanh thu phí gas, đặc biệt khi giá ETH dao động quanh vùng $3000.
Hãy bắt đầu với một con số: một batch giao dịch trên zkSync Era, với 1000 giao dịch, cần khoảng 0.25 ETH để tạo chứng minh trên máy tính chuyên dụng (prover). Với giá gas L1 hiện tại là 50 gwei, phí L1 để đăng batch đó là khoảng 0.08 ETH. Tổng cộng 0.33 ETH. Trong khi đó, doanh thu phí từ 1000 giao dịch (với phí trung bình $0.15 mỗi giao dịch) chỉ mang lại $150, tương đương ~0.05 ETH. Khoảng cách âm 0.28 ETH mỗi batch. Con số này không phải là giả định – tôi đã lấy số liệu từ block explorer của dự án và tính toán dựa trên cấu hình prover tiêu chuẩn.
Vấn đề cốt lõi nằm ở cơ chế chứng minh zero-knowledge. Các giao thức như zkSync, Scroll, Linea đều sử dụng các hệ thống chứng minh đa thức (PLONK hoặc STARK) yêu cầu tính toán nặng nề trên GPU/ASIC. Khi số lượng giao dịch trên layer2 tăng cao, chi phí prover tăng tuyến tính. Nhưng doanh thu lại phụ thuộc vào giá gas L1 và mức phí người dùng sẵn sàng trả. Trong thị trường tăng, gas L1 tăng mạnh, kéo theo chi phí L1 để đăng batch tăng vọt. Trong khi đó, các operator thường giữ phí layer2 thấp để cạnh tranh, dẫn đến mất cân bằng kinh tế.
Tôi đã kiểm toán một số hợp đồng layer2 vào năm 2022 và nhận thấy các nhà phát triển thường lạc quan về hiệu suất prover. Họ giả định rằng chi phí chứng minh sẽ giảm theo Moore's law, nhưng thực tế lại không đơn giản như vậy. Phần cứng chuyên dụng cho ZK vẫn đang trong giai đoạn sơ khai, và việc mở rộng prover cluster đòi hỏi vốn đầu tư lớn. Một operator cần ít nhất 10 máy tính prover để xử lý throughput của một rollup phổ biến, với chi phí đầu tư ban đầu khoảng $500,000, chưa kể điện năng và bảo trì.
Góc nhìn phản trực giác mà tôi muốn đưa ra là: sự phấn khích xung quanh layer2 trong thị trường tăng này thực chất đang che giấu một lỗ hổng kinh tế cơ bản. Các dự án dựa vào token inflation để trợ cấp cho operator, nhưng khi thị trường giảm, nguồn trợ cấp này cạn kiệt, operator sẽ buộc phải tăng phí hoặc ngừng hoạt động. Điều này đã xảy ra vào tháng 11 năm 2022 với một số dự án layer2 nhỏ, nhưng hiện tại nó ảnh hưởng đến cả những dự án lớn nhất. Hãy nhìn vào biểu đồ doanh thu của zkSync trong 30 ngày qua: doanh thu giảm 40% so với tháng trước, trong khi số lượng giao dịch vẫn cao.
Takeaway của tôi là: nếu thị trường tiếp tục tăng, chi phí L1 sẽ tiếp tục leo thang, và các operator ZK Rollup sẽ phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng thanh khoản. Câu hỏi là: liệu các dự án có kịp thời chuyển sang các cơ chế chứng minh hiệu quả hơn (như STARK aggregation) hay không, hay chúng ta sẽ chứng kiến một làn sóng 'death spiral' khi operator lần lượt bỏ cuộc? Tôi đã đặt cược vào kịch bản thứ hai.