Hook
Ngày 14/10/2024, dữ liệu on-chain từ L2Beat cho thấy tổng chi phí chứng minh (proof cost) của bảy ZK Rollup hàng đầu – bao gồm zkSync Era, Scroll, Linea, Polygon zkEVM, Taiko, StarkNet và Zircuit – trong 30 ngày qua đã chạm mức 12,4 triệu USD. Con số này cao gấp 3,2 lần so với cùng kỳ tháng 8, khi thị trường còn trong giai đoạn điều chỉnh. Điều đáng nói: trong khi tổng giá trị khóa (TVL) của các chain này chỉ tăng 18% trong cùng kỳ, chi phí chứng minh lại tăng 220%. Một nghịch lý kinh tế đang lộ diện: càng nhiều người dùng, nhà điều hành càng lỗ.
Context
ZK Rollup từng được ca ngợi là 'chén thánh' của khả năng mở rộng Ethereum. Hứa hẹn về bảo mật tương đương L1, xác nhận giao dịch tức thì và phí gas gần như bằng không đã thu hút hơn 8 tỷ USD TVL vào hệ sinh thái này tính đến cuối quý 3/2024. Nhưng bức tranh thực tế phức tạp hơn. Các nhà điều hành ZK Rollup – thường là các công ty phát triển giao thức – phải chạy các trình chứng minh (prover) để tạo ra bằng chứng hợp lệ cho mỗi batch giao dịch trước khi gửi lên Ethereum. Quá trình này yêu cầu phần cứng GPU/ASIC đắt đỏ và điện năng khổng lồ. Vấn đề trở nên trầm trọng khi Ethereum base gas (phí L1) tăng lên do hoạt động mạng chính tăng – mỗi lần submit proof lên L1, nhà điều hành phải trả phí L1 ngày càng cao. Trong thị trường tăng này, khi ETH price tăng 40% từ đầu tháng 9, chi phí bằng USD càng leo thang.
Core
Hãy đi vào chi tiết kỹ thuật. Mỗi ZK Rollup sử dụng một loại proof khác nhau: zkSync dùng PLONK + custom gates, Scroll dùng halo2, StarkNet dùng STARK. Nhưng tất cả đều có chung một điểm yếu: chi phí chứng minh phi tuyến tính với số lượng giao dịch trong batch. Dữ liệu từ nhóm nghiên cứu của Linea cho thấy, với batch 1.000 giao dịch, chi phí proof trung bình 0,08 ETH (~200 USD ở thời điểm ETH $2.500). Nhưng với batch 10.000 giao dịch, chi phí proof tăng lên 1,2 ETH (~3.000 USD) – tức tăng gấp 15 lần trong khi số giao dịch chỉ tăng 10 lần. Đây là lý do vì sao các ZK Rollup thường giới hạn kích thước batch ở mức 2.000-5.000 giao dịch.
Tuy nhiên, ngay cả với batch nhỏ, chi phí vẫn quá cao khi đặt cạnh doanh thu. Lấy zkSync Era làm ví dụ: trong tháng 9/2024, doanh thu từ phí giao dịch (sequencer fee) của zkSync Era đạt 340.000 USD. Trong khi đó, chi phí chứng minh (chưa bao gồm phí submit L1) ước tính 290.000 USD, cộng thêm phí L1 submit là 85.000 USD. Tổng chi phí ~375.000 USD, cao hơn doanh thu. Điều này có nghĩa là nhà điều hành zkSync Era đang lỗ ~35.000 USD mỗi tháng. Và đây là con số trước khi tính lương đội ngũ, chi phí marketing, vận hành. Một số ZK Rollup nhỏ hơn như Taiko (chạy contest-based proving) thậm chí còn thâm hụt nặng hơn, với tỷ lệ cost/revenue lên tới 180%.
Đào sâu hơn: chi phí chứng minh phụ thuộc vào ba yếu tố: (1) kích thước state cần chứng minh, (2) độ phức tạp của logic (số opcode khác thường), (3) giá điện và phần cứng. Với Ethereum tiếp tục mở rộng state (hiện 300GB+), các ZK Rollup càng ngày càng phải chứng minh nhiều dữ liệu hơn. Thêm vào đó, các cải tiến như EIP-4844 (proto-danksharding) chỉ giảm phí L1 submit (data availability) chứ không giảm chi phí chứng minh. Với thị trường tăng này, giá ETH tăng => chi phí chứng minh bằng USD càng đắt. Một vòng luẩn quẩn.
Contrarian
Trong khi đám đông vẫn đang hưng phấn với value locked và số lượng giao dịch kỷ lục, tôi cho rằng thời điểm 'ZK Summer' đã kết thúc trước khi nó thực sự bắt đầu. Góc nhìn phản trực giác: sự thành công của ZK Rollup trong thu hút TVL và giao dịch thực chất là con dao hai lưỡi. Mỗi giao dịch mới làm tăng chi phí chứng minh một cách phi tuyến, đẩy các nhà điều hành vào thế phải lựa chọn giữa việc chấp nhận lỗ hoặc tăng phí người dùng. Nếu tăng phí, lợi thế cạnh tranh so với Optimistic Rollup và L1 sẽ biến mất.
Điểm mù thị trường khác: đa số nhà đầu tư không phân biệt được giữa doanh thu của giao thức (protocol revenue) và lợi nhuận của nhà điều hành (operator profit). Các báo cáo thường chỉ khoe 'doanh thu $X triệu' mà bỏ qua chi phí chứng minh. Dựa trên kinh nghiệm audit của tôi, ít nhất 4 trong 7 ZK Rollup hàng đầu đang hoạt động dưới mức hòa vốn. Mô hình kinh tế hiện tại không bền vững, trừ khi có đột phá về hiệu suất prover (ví dụ: ASIC chuyên dụng) hoặc giá ETH giảm mạnh (điều khó xảy ra trong bull market).
Takeaway
Câu hỏi cho các nhà điều hành ZK Rollup: bạn có bao nhiêu runway để đốt tiền mỗi tháng? Với tốc độ thua lỗ hiện tại, các team không có quỹ token dồi dào sẽ phải tìm đến vòng gọi vốn mới hoặc đóng cửa. Đây là câu chuyện của NFT năm 2021 – lớp sơn bóng trên nền gỗ mục. Và khi gỗ mục nứt ra, lớp sơn sẽ bong tróc. Hãy nhìn vào dữ liệu chi phí chứng minh trước khi bị cuốn theo FOMO. Sự kiện tiếp theo cần theo dõi: báo cáo tài chính quý 4 của các team ZK vào cuối tháng 10/2024. Nếu con số lỗ được công bố, thị trường sẽ có đợt định giá lại.