Tôi từng nghĩ rằng những cuộc đàm phán bí mật chỉ tồn tại trong phim điệp viên. Nhưng rồi, một buổi sáng tháng Năm, tôi đọc được dòng tweet từ Tổng thống Azerbaijan Ilham Aliyev: "Chúng tôi đã tổ chức các cuộc đàm phán hậu trường giữa các quan chức Nga và Đức về Ukraine." Là một người đã sống qua cơn sốt ICO 2017 và chứng kiến DeFi Summer 2020, tôi lập tức cảm thấy một sự quen thuộc kỳ lạ. Giống như những lời hứa hẹn trên whitepaper ngày xưa, cuộc gặp bí mật này hứa hẹn một lối thoát cho cuộc chiến, nhưng liệu nó có thật sự đáng tin? Hay chỉ là một "narrative" được dựng lên để thao túng thị trường cảm xúc? Hãy cùng tôi phân tích sự kiện này dưới góc nhìn của một người làm trong lĩnh vực Web3, nơi niềm tin và sự minh bạch là hai mặt của cùng một đồng xu.
— Root: Bài học từ ICO và triết lý
Bối cảnh của cuộc gặp này không chỉ đơn thuần là một nỗ lực ngoại giao. Nó diễn ra tại Baku, Azerbaijan – một quốc gia có vị trí chiến lược như một "trung tâm chuyển tiếp" năng lượng giữa Nga và châu Âu. Trong thế giới crypto, chúng ta gọi những kẻ trung gian như vậy là "middleman". Họ thu phí, tạo điều kiện, nhưng cũng có thể thao túng dòng chảy. Azerbaijan, với nguồn dầu khí dồi dào và mối quan hệ tốt với cả Moscow lẫn Berlin, đang đóng vai trò như một "layer 2" cho địa chính trị – giúp giảm "gas fee" (chi phí leo thang quân sự) và tăng tốc độ xử lý (đàm phán). Nhưng câu hỏi đặt ra: liệu layer 2 này có thực sự phi tập trung? Liệu nó có đảm bảo tính cuối cùng (finality) cho bất kỳ thỏa thuận nào? Tôi nhớ lại những ngày đầu của DeFi, khi mọi người tin rằng AMM có thể loại bỏ nhu cầu tin tưởng vào sàn giao dịch. Ở đây, chúng ta đang tin tưởng vào một quốc gia có lợi ích riêng – một rủi ro đối nghịch với tinh thần "trustless" mà chúng ta theo đuổi.
Đi sâu vào phân tích kỹ thuật của sự kiện này, tôi thấy nó giống hệt một giao dịch private trên blockchain – cụ thể là một "private transaction" được ghi lại bởi validator (Azerbaijan) nhưng không được công bố cho đến khi validator quyết định tiết lộ. Trong crypto, những giao dịch như vậy thường được sử dụng để tránh front-running hoặc bảo vệ quyền riêng tư. Nhưng ở đây, việc tiết lộ công khai chỉ sau vài ngày cho thấy đây không phải là một nỗ lực giữ bí mật thực sự, mà là một "tín hiệu có chủ ý" – giống như việc một dự án crypto công bố quan hệ đối tác trước khi có sản phẩm thực tế. Mục đích? Gây ảnh hưởng đến kỳ vọng của thị trường. Thị trường năng lượng và tài chính ngay lập tức phản ứng: giá dầu giảm nhẹ, đồng ruble tăng, và các quỹ đầu cơ bắt đầu tính toán xác suất ngừng bắn. Đây là một dạng "market manipulation" ở cấp độ quốc gia.
Tôi từng thấy điều tương tự trong đợt NFT Explosion năm 2021. Các nghệ sĩ và dự án phát hành "teaser" để tạo FOMO, nhưng khi mở ra thì chỉ là một bức ảnh mờ. Cuộc gặp Baku cũng vậy: nó được bao phủ bởi một lớp sương mù của "quan chức cũ" và "nguồn tin nặc danh". Không có chữ ký, không có hợp đồng thông minh, không có cam kết tự động. Nó dựa hoàn toàn vào thiện chí – thứ mà blockchain được sinh ra để loại bỏ. Như người ta vẫn nói: "Don’t trust, verify." Ở đây, chúng ta không thể verify bất cứ điều gì. Chi phí chứng minh (proof cost) của một thỏa thuận hòa bình thực sự cao đến mức absurd – giống như ZK Rollup đang phải đối mặt với bài toán gas phí khi thị trường giảm. Nếu không có cơ chế đồng thuận minh bạch, các bên sẽ chỉ tiếp tục chơi trò "bluff" với nhau.
— Root: DeFi Summer và triết lý không cần tin tưởng
Contrarian angle: Nhiều người cho rằng bí mật là xấu, nhưng trong một số trường hợp, bí mật lại là cần thiết để tránh leo thang. Hãy nhìn vào giao thức Monero – nó cho phép giao dịch ẩn danh nhưng vẫn đảm bảo tính toàn vẹn. Vấn đề không phải là bí mật, mà là thiếu cơ chế kiểm toán. Cuộc gặp Baku giống như một "off-chain governance" – nơi các quyết định quan trọng được đưa ra bên ngoài sổ cái chính, và chỉ có một số ít người tham gia biết nội dung. Trong DAO, điều này được chấp nhận nếu có multi-sig và timelock, nhưng ở đây không có gì cả. Ukraine, bên chịu ảnh hưởng trực tiếp, hoàn toàn vắng mặt. Điều này vi phạm nguyên tắc cốt lõi của Web3: "Không có sự đại diện thì không có sự đồng thuận."
Tôi từng nói rằng "phân mảnh thanh khoản" không phải là vấn đề thực – đó là narrative do VC tạo ra. Nhưng ở đây, "phân mảnh địa chính trị" mới là vấn đề thực. Các bên đang đàm phán trong các silo riêng biệt, không có một bảng tổng hợp (aggregator) để thống nhất lợi ích. Nếu có một blockchain ngoại giao, nơi mọi đề xuất đều được ghi lại và mọi bên liên quan đều có quyền biểu quyết, có lẽ chúng ta đã thấy một tiến triển thực sự. Thay vào đó, chúng ta có một "back-channel" mờ ám, dễ bị lợi dụng bởi các bên thứ ba muốn kéo dài xung đột để hưởng lợi từ biến động giá cả.
— Root: NFT Explosion và mảnh ghép tâm hồn
Tôi nhìn lại hành trình của mình: từ một kẻ lý tưởng hóa blockchain vào năm 2017, đến một người thực dụng hơn sau bear market 2022. Mỗi lần tôi thấy một "cơ hội hòa bình" được dựng lên, tôi lại nhớ đến cảm giác khi nhìn vào một NFT mà tôi đã từng tin là "tuyển tập kỹ thuật số có ý nghĩa" – nó có thể là một tác phẩm nghệ thuật, nhưng cũng có thể chỉ là một file JPEG rỗng. Cuộc gặp Baku cũng vậy: nó có thể là khởi đầu cho một tiến trình hòa bình thực sự, nhưng cũng có thể chỉ là một màn kịch để thao túng dư luận và thị trường.
Takeaway: Liệu thế giới có cần một "blockchain ngoại giao" – nơi mọi đàm phán đều được ghi lại trên một sổ cái bất biến, minh bạch cho tất cả các bên liên quan? Hay chúng ta vẫn sẽ mãi mắc kẹt trong những căn phòng kín, nơi chỉ có kẻ mạnh mới có tiếng nói? Câu trả lời, đối với tôi, không nằm ở công nghệ, mà nằm ở ý chí muốn thay đổi. Nhưng như chúng ta đã học được từ DeFi: nếu không có incentive đúng đắn, không có cơ chế đồng thuận, thì ngay cả giao thức tốt nhất cũng sẽ thất bại. Còn cuộc gặp Baku? Nó chỉ là một giao dịch private khác trong một blockchain đầy lỗ hổng bảo mật. Hãy giữ ví của bạn an toàn – và cả niềm tin của bạn nữa.